Okulda İngilizce, evde Türkçe: iki dilli çocukta ana dili nasıl korunur?
Uluslararası programda okuyan çocukların Türkçesi zayıflar mı? Edebiyat öğretmeni olarak ailelere en çok verdiğim yedi öneri, bir de yapılmaması gerekenler.
Her yıl veli toplantılarında bir anne ya da baba yanıma gelip aynı cümleyi kurar: "Hocam, oğlum artık bana İngilizce kelimelerle cevap veriyor." Ardından gelen soru da bellidir: Türkçesi zayıflıyor mu? Kısa yanıtım şu: zayıflamak zorunda değil, ama kendiliğinden de güçlenmez. Okulda günün yarısı İngilizce geçen bir çocuğun Türkçesi, büyük ölçüde evde ve okulun Türkçe derslerinde kurulur.
Önce iyi haber
Dil araştırmalarının uzun süredir gösterdiği şey, iki dilin birbirinin yerini kapmadığıdır. Bir dilde kurulan okuma becerisi, kavram bilgisi ve anlatım alışkanlığı öteki dile de taşınır. Türkçede güçlü bir okur olan çocuk İngilizcede de daha iyi okur; tersi de doğrudur. Sorun dillerden biri "yalnız mutfak dili" olarak kaldığında başlar.
1. Evde dil kuralını basit tutun
"Evde yalnız Türkçe" gibi katı kurallar çoğu zaman tartışmaya döner. Daha iyi işleyen yol, belli zamanları ve yerleri Türkçeye ayırmaktır: akşam yemeği, arabada okul yolu, yatmadan önceki kitap. Çocuk İngilizce bir kelimeyle cevap verdiğinde düzeltmek yerine aynı cümleyi Türkçe olarak, doğal bir biçimde tekrar edin.
2. Sesli okumayı bırakmayın
Çocuk kendi başına okumaya başlayınca birçok aile sesli okumayı bırakır. Oysa 9–12 yaş arası, çocuğun kendi okuyabildiğinden daha zor metinleri dinleyerek anlayabildiği yaşlardır. Haftada üç akşam, yirmi dakikalık bir Türkçe kitap okuma saati, kelime dağarcığına en çok katkı yapan alışkanlıktır.
3. Türkçe kitap seçerken çocuğa söz hakkı verin
Klasikler önemlidir, ama ilk amaç okumayı sevdirmektir. Çizgi roman, macera, bilim kitabı, futbol dergisi: Türkçe olduğu sürece hepsi işe yarar. Okul kütüphanemizde 11 dilde koleksiyon var; Türkçe çocuk ve gençlik kitapları bölümünü her ay öğrenci önerileriyle güncelliyoruz.
4. Yazı yazdırın, ama ödev gibi değil
Büyükanneye mektup, tatil günlüğü, aile tarif defteri, bir maçın Türkçe "spikerliği". Yazmak, konuşmada fark edilmeyen eksikleri görünür kılar ve çocuğun kendi cümlesini kurmasını sağlar.
5. Ekranın dilini de seçin
Çocukların izlediği dizilerin, oynadığı oyunların ve dinlediği podcast'lerin neredeyse tamamı İngilizceyse evdeki konuşmalar ne kadar Türkçe olursa olsun denge bozulur. Haftada birkaç saatlik Türkçe içerik, özellikle belgesel ve sesli kitap, dili günlük yaşamda canlı tutar.
6. Akrabalarla konuşmayı kolaylaştırın
Ana dilin en güçlü nedeni duygusaldır: dede ve nineyle konuşabilmek. Telefon görüşmelerini yalnız "nasılsın, iyiyim" ile bitirmek yerine, çocuğun anlatacağı küçük bir olay hazırlamak konuşmayı uzatır.
7. Okulun Türkçe derslerini evle konuşun
MEB programındaki Türkçe ve edebiyat derslerimizde okunan kitapların listesini dönem başında ailelere gönderiyoruz. Aynı kitabı evde bir ebeveynin de okuması, sofrada kitap üzerine konuşmayı mümkün kılar. Bu, çocuğun edebiyat dersindeki en iyi hazırlığıdır.
Yapmamanız gerekenler
Çocuğun Türkçe hatalarıyla misafirlerin önünde gülmeyin, karşılaştırma yapmayın ("kuzenin senden iyi konuşuyor") ve Türkçeyi bir ceza ya da zorunluluk gibi sunmayın. Dil, çocuğun sevdiği insanlarla bağının bir parçası olduğunda kalır.
Çocuğunuzun Türkçesiyle ilgili bir kaygınız varsa sınıf ya da Türkçe öğretmeninizden bir değerlendirme isteyin; okul içinde ek okuma grubu ya da yaz okuma listesi gibi küçük adımlar çoğu zaman yeterli olur.
